Stefan Bryła

g1sdkwx

Profesora Bryły żywot szczególny

Budowniczowie, konstruktorzy oraz inżynierowie nie należą do osób, którzy skupiają uwagę polskiej przestrzeni medialnej – wybitnym postaciom zostają poświęcone najczęściej okolicznościowe i kurtuazyjne wzmianki. Tak też jest z zapomnianym Stefanem Bryłą, dla którego zabrakło miejsca w kompendium prof. Bartoszewskiego „1859 dni okupowanej Warszawy”. We wcześniejszej swej pracy „Warszawski pierścień śmierci” ten historyk zaznaczył jeszcze, że prof. Bryła był (chadeckim) działaczem politycznym, nie wspominając w ogóle o jego dorobku naukowym. Tymczasem życiorys zawodowy i naukowy prof. Stefana Władysława Bryły (1886-1943) to przede wszystkim jego osiągnięcia w dziedzinie budownictwa, w której był prekursorem na skalę światową.

 

OD MŁODOŚCI W GALICJI DO PODRÓŻY PO PACYFIKU

Szwagierka Stefana Bryły, Zofia Bogdanowicz tak wspominała początki: „Tak to dawniej bywało, student polonistyki Uniwersytetu Krakowskiego, Paweł Bryła, przystojny młody człowiek, wyjechał w czasie letnich wakacji na kondycję do Wancerzowa, majątku Bronisława Szweycera w Kongresówce, w celu przygotowania do egzaminów jego syna. Tam poznał swą przyszłą żonę, pannę Eligię Chrzanowską, siostrzenicę Szweycerów. Niedługo potem zaręczyli się, a po ślubie w 1884 r. zamieszkali w Krakowie.

Tu dnia 17 sierpnia urodził się im pierwszy syn, któremu na chrzcie w parafii rzym.-kat. św. Floriana nadano imiona Stefan Władysław. W niespełna dwa lata później przyszedł na świat jego brat Stanisław Feliks”. Chłopcy spędzili dzieciństwo w Krakowie, później przenosząc się z rodzicami do Stanisławowa (obecnie Iwano-Frankowsk). Tam siedemnastoletni Stefan ukończył z odznaczeniem szkołę realną. Jego główną pasją była matematyka i geografia. Zresztą młodzieniec został zapamiętany jako posiadacz dużego zbioru map i atlasów, co jak się okazało zaowocowało później podróżami. Te z kolei stawały się cenionymi opisami z wypraw, wydawanymi od 1913 roku we Lwowie: „Jeden dzień w Jokohamie: kartki z podróży po Japonji”, „Honolulu: wrażenia z podróży”, „Ameryka” oraz „Daleki Wschód”.

Od razu po szkole średniej dostał się na Wydział Inżynierii cesarsko-królewskiej Szkoły Politechnicznej (późniejszej Politechniki) we Lwowie. Uczelnia ta odgrywała szczególnie ważną rolę w przygotowywaniu kadr  dla przyszłej odbudowy Polski. Dyplom inżyniera otrzymał w 1908 r., po zdaniu drugiego egzaminu państwowego z wyróżnieniem z miernictwa, budownictwa lądowego, budowy mostów, budowy dróg i kolei oraz budownictwa wodnego, jako „znamienicie uzdolniony”. Bryła pełnił funkcję… asystenta rok przed formalnym skończeniem studiów, a po ukończeniu studiów zdołał już po dwunastu miesiącach obronić doktorat „Przyczynek do uogólniania pojęć płaszczyznowych statyki budowli”. Równie błyskawicznie habilitował się w 1910 roku i otrzymał tytuł docenta statyki konstrukcji budowlanych. Wówczas prowadził płatne kursy rysunku technicznego oraz wykłady z encyklopedii nauk inżynierskich, statyki budowli oraz kwestii statyki kratownic przestrzennych.

 

NAUKOWIEC (ALE I POLITYK)

Młody uczony kontynuował naukę na zagranicznych uczelniach wyższych, dzięki wsparciu krakowskiej Akademii Umiejętności. Dwa lata studiował na Politechnice Berlińskiej w Charlottenburgu, a następnie trafił do École des Ponts et Chaussees w Paryżu, aby zakończyć ten okres stażem na University of London. Sposób rozwijania kariery naukowej przez 24-letniego Stefana był całkowicie wyjątkowy. Praktyczne umiejętności zdobywał na budowach w Niemczech, Francji i Wielkiej Brytanii, jednocześnie zwiedzając wpomniane państwa, kraje skandynawskie, Belgię oraz Holandię. Bryła trafił też za ocean najpierw do Kanady, gdzie poznał się z Ralphem Modjeskim (Rudolfem Modrzejewskim), słynnym konstruktorem mostów na Missisipi, m. in. Thebes Bridge, czy Mc Kinley Bridge. Po odbyciu kolejnego stażu naukowego Bryła dotarł do USA, gdzie pracował przy stawianiu najwyższego ówcześnie budynku na świecie, 250-metrowego wieżowca Woolworth Building w Nowym Jorku. Wracał do kraju przez San Francisco, Hawaje, Japonię, Koreę, Mandżurię i Syberię Po powrocie do Galicji rozpoczął intensywną pracę akademicką, łącząc ją z obowiązkami inżyniera-adiunkta techniczno-drogowego Wydziału Krajowego. Jeszcze przed wybuchem „Wielkiej Wojny” 28-letni Bryła poślubił Marię Tustanowską i nowożeńcy wybrali się w podróż poślubną do Turcji, Persji i na Kaukaz. Tam w Tyflisie (obecnie Tbilisi) zaskoczył ich wybuch wojny, a małżonkowie zostali internowani jako obywatele wrogich Austro-Węgier. Po półtora roku Bryłowie zostali ewakuowani do Kijowa, gdzie Stefan zajmował się pracą zawodową (przy projektowaniu mostów kolei Moskwa-Kijów-Woroneż). Gdy żona uczyła gry na fortepianie, on udzielał się społecznie. Młody naukowiec został profesorem Polskiego Kolegium Uniwersyteckiego w Kijowie, prezesem Związku Inżynierów i Techników Polskich na Rusi oraz wiceprezesem Sekcji Przemysłowej  Komitetu Ratunkowego.

Małżonkowie powrócili na Wielkanoc 1918 roku do Lwowa. Drobnym odstępstwem od jego obowiązków naukowych była patriotyczna powinność wobec Ojczyzny – bronił  od 3 XI 1918 do 25 V 1919 ukochanego grodu Semper Fidelis w Brygadzie Lwowskiej. Wcześniej, bo w końcu 1918 roku jako 221 osobie został nadany „dr. inż. Stefanowi Bryle Krzyż Obrony Lwowa za dzielność i trudy poniesione w bojach o całość i niepodległość Rzeczypospolitej w czasie oblężenia Lwowa od 1 do 22 listopada 1918 r.” Następnie docent Bryła został starszym referentem w Ministerstwie Robót Publicznych, a wkrótce naczelnikiem Wydziału Mostowego. Po krótkiej stabilizacji zawodowej młody urzędnik zgłosił się do Armii Ochotniczej, biorąc udział w obronie Warszawy. Wiemy też, że Bryła trafił 7 IX 1920 do Małopolskiego Oddziału Ochotniczego Lwów, ale już 30 X został zwolniony z wojska w stopniu szeregowca. Wówczas Bryła trafił jako docent do katedry Statyki Budowli na Wydziale Inżynierii Wodnej, rozpoczynając miesiąc później wykłady już jako z-ca profesora budownictwa żelaznego na Politechnice Warszawskiej.

Po roku powrócił do macierzystej Alma Mater, gdzie władze uczelniane mianowały go profesorem zwyczajnym, dzięki czemu objął kierownictwo II Katedry Budowy Mostów Politechniki Lwowskiej. Rozpoczął też prace projektowe, opracowując konstrukcję stalową hali Warszawskiej Spółki Akcyjnej Budowy Parowozów. Po dwóch latach ponownie wyjechał w podróż studialną do USA, a w następnych latach wiele podróżował po Europie. Zawsze dzielił swoimi spostrzeżeniami, publikując sprawozdania techniczne i opisy podróży. Doradzał też Państwowej Wytwórni Uzbrojenia. Profesor Bryła został powołany w 1929 roku na członka Międzynarodowej Komisji Mostów i Konstrukcji Inżynierskich, a wkrótce został wiceprezesem tego ciała.

Kolejnym etapem sukcesów zawodowych było objęcie 30 IX 1933 roku (oficjalne powołanie przez Prezydenta RP, Ignacego Mościckiego miało miejsce 18 X 1934) stanowiska szefa Katedry Budownictwa Konstrukcyjnego na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej. W stolicy wykładał trzy przedmioty: mechanikę budowli, stalowe konstrukcje budowlane oraz statykę. Profesor Bryła został w 1938 roku dziekanem Wydziału Architektury.

Naukowiec zaangażował się również w politykę. Szefował w latach 1923-1926 lwowskiemu oddziałowi Chrześcijańsko-Narodowego Stronnictwa Pracy (i Polskiemu Stronnictwu Chrześcijańskiej Demokracji). Piastował mandat posła na Sejm I, II i III kadencji (1926-1935) z okręgu samborskiego, a potem lwowskiego. Zaakceptował porozumienie chadeków z sanacją, co w 1934 roku doprowadziło do rozłamu w PSChD. Wówczas zostało powołane propiłsudczykowskie Zjednoczenie Chrześcijańsko-Społeczne. Rok później Bryła został prezesem Stowarzyszenia Robotników Chrześcijańskich.

                                                                                             

PREKURSORSKIE PROJEKTY

Jeszcze w 1927 r. profesor ogłosił pierwszą pracę naukową na temat elektrycznego spawania żelaza w budownictwie i mostownictwie. Rok później opracował dla Ministerstwa Robót Publicznych prekursorskie przepisy spawania konstrukcji stalowych w budownictwie. Od teorii przeszedł do praktyki, projektując na rzece Słudwi w Maurzycach koło Łowicza pierwszy na świecie stalowy most drogowy spawany elektrycznie. Most budowany przez rok, został oddany do użytku 12 VIII 1929. Realizacja zamierzenia była znakomitym obiektem doświadczalnym i mimo kształtów typowych dla obiektów o konstrukcji nitowanej, most stał się przykładem koncepcji inżynierskiej z epoki przejściowej. Jednoprzęsłowy most kratowy o rozpiętości 27 m został zbudowany przez Towarzystwo Akcyjne Fabryki Machin i Odlewów „K. Rudzki i S-ka”. Most bez ani jednego nitu przynosił kolosalne oszczędności, gdyż dzięki spawaniu została zużyta o wiele mniejsza ilość stali, co zmniejszyło masę konstrukcji z 70 do 56 ton. Most na Słudwi istnieje do dziś, jednak został wyłączony w 1977 roku z eksploatacji i zakwalifikowany jako zabytek światowego dziedzictwa cywilizacyjnego.

Zanim nowa idea mostów spawanych została upowszechniona, stała przedmiotem „świętej wojny”, jaka toczyła się w początkach lat 30. XX w. na Politechnice Warszawskiej. Gorąca polemika wybuchła między zasłużonym dla mostownictwa prof. Andrzejem Pszenickim (1869-1941), a prof. Stefanem Bryłą. Ten pierwszy zwykł mawiać z sarkazmem: „Nitowanie – to szycie, spawanie – klejenie. Co pan woli: ubranie szyte czy klejone?”. Jednak most na Słudwi szybko przekonał projektantów i inwestorów do metody prof. Bryły, a żartobliwe uwagi jego adwersarza stały się z czasem anachroniczne.

 

PROJEKTY ZACHWYCAJĄCE DO DZIŚ

Stefan Bryła wyspecjalizował się jako konstruktor budujący „drapacze chmur” dzięki obserwacjom i doświadczeniom amerykańskim. W dorobku profesorskim można znaleźć w Warszawie żelbetowe konstrukcje: dziesięciopiętrowego Domu Akademickiego przy placu Narutowicza (1922-1930), dziewięciopiętrowego Gmachu Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń Wzajemnych przy ul. Kopernika (1928), powstałego w latach 1930-1932 czternastopiętrowego gmachu Izby Skarbowej w Katowicach oraz konstrukcję na stalowym szkielecie siedmiopiętrowego budynku PKO przy ul. Świętokrzyskiej, róg Jasnej (obecnie gmach Poczty Głównej) zwieńczoną kopułą ze spawanych elementów rurowych, zrealizowaną w latach 1931-33. Osobnego wyróżnienia wymaga słynny szesnastopiętrowy wieżowiec „Prudential”, wznoszony równocześnie na placu Napoleona (obecnie Powstańców Warszawy) wg projektu S. Bryły. Nazwa pochodziła od Prudential Assurance Co. Ltd London. Ówcześnie ten prawie 66-metrowy wieżowiec był drugim co do wysokości budynkiem na Starym Kontynencie, a najwyższym w Polsce.

Przy wznoszeniu Biblioteki Jagiellońskiej w latach 1934-36 w Krakowie profesor Bryła zastosował nowatorskie rozwiązania konstrukcyjne. Po raz pierwszy na świecie wykorzystał on spawane, wewnątrz puste stalowe słupy dźwigające konstrukcję i jednocześnie służące za przewody wentylacyjne. Ciekawymi konstrukcjami z inżynierskiego punktu widzenia pozostają warszawskie budowle: rozpoczęty w 1933 Szpital Okręgowy im. marszałka Józefa Piłsudskiego w Warszawie przy Al. Niepodległości 218  (obecnie MON), gmach Departamentu Marynarki Wojennej zrealizowany w 1934 r. w al. Żwirki i Wigury (obecnie Dowództwo Wojsk Lotniczych i Obrony Powietrznej), siedziba Funduszu Kwaterunku Wojskowego zwany „Domem bez kantów” przy Krakowskim Przedmieściu oraz Urząd Telekomunikacyjny przy ul. Nowogrodzkiej w Warszawie. Niemniej znanymi konstrukcjami prof. Stefana Bryły są budynki: Muzeum Narodowego, Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń Wzajemnych na rogu ul. Kopernika i ul. Sewerynów, Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń Wzajemnych w Łodzi (dziś PZU), przy al. T. Kościuszki 57, Hali Targowej w Katowicach przy ul. Piotra Skargi oraz hali nr 3 w PZL Mielec.

Stefan Bryłą był autorem ponad 265 prac naukowych, w tym wielu podręczników. Niektóre z jego książek były przedrukowywane na inne języki: angielski, francuski, japoński, niemiecki, rosyjski i serbski. Przykładowo jego „Podręcznik inżynierski”, zwany powszechnie „Bryłą”, był popularny zarówno wśród braci studenckiej, jak i kadry inżynieryjno-technicznej. Autor wciąż aktualizował i uzupełniał go, z myślą o wznowieniu po wojnie.

 

WOJNA I OKUPACJA

Bezpośrednio po kapitulacji Warszawy prof. Bryła rozpoczął staranie o rozpoczęcie normalnej pracy akademickiej – jednak Niemcy zakazali nauczania i rozwijania prac badawczych, aprobując jedynie prowadzenie zakładów badawczych, służących celom gospodarczym okupanta w Generalnym Gubernatorstwie. Bryła z jedenastoma profesorami oraz asystentami prowadził tajne nauczanie i pracę naukową, wykorzystując możliwości Zakładu Badawczego Budownictwa (ZBB). Egzaminy dyplomowe odbywały się w jego mieszkaniu przy ul. Noakowskiego 10, a na ich zakończenie absolwenci otrzymywali zaświadczenia, stwierdzające cechy wytrzymałości materiałów, przesłanych do badania (w rodzaju: „Donoszę Szanownemu Panu Inżynierowi, że cegła przesłana nadaje się bardzo dobrze do budowy”). Łącznie zostało obronionych dziewięć doktoratów i osiem habilitacji. Profesor usiłował zorganizować też Tajną Organizację Inżynierską, mającą pomagać materialnie studentom i absolwentom kierunków politechnicznych.

Ponadto prof. Bryła zaangażował się prace struktur Polskiego Państwa Podziemnego, trafiając do Biura Delegata Rządu na Kraj, gdzie został szefem Działu Robót Publicznych i Odbudowy. Był współautorem (z inż. Witoldem Gokielym) dziesięcioletniego planu odbudowy kraju ze zniszczeń wojennych po wojnie oraz instrukcji dla Kedywu AK „Jak niszczyć stalowe mosty”. Równocześnie intensyfikowała od grudniu 1941 r. akcja konspiracyjnego nauczania roku, trwając do września 1942 r., gdy profesor został aresztowany po raz pierwszy, a kierowany przez niego ZBB zlikwidowali Niemcy. Delegatura wykupiła za 500.000 zł prof. Bryłę z więzienia, a on powrócił do swej działalności, choć na mniejszą skalę i przy stałej groźbie dekonspiracji. Niemcy ponownie aresztowali 16 XI 1943 prof. Stefana Bryłę wraz z najbliższą rodziną (Biblioteka Sejmowa oraz Biblioteka Politechniki Warszawskiej podają wcześniejszą datę aresztowania – 15 XI 1943). Przyjaciołom nie udało się drugi raz wykupić go z Pawiaka. Niemcy rozstrzelali profesora 3 XII 1943 wraz z 66 innymi Polakami w egzekucji ulicznej pod murem nieistniejącej zajezdni tramwajowej przy ul. Puławskiej 13/15.

 

PAMIĘĆ O PROFESORZE

Po wojnie Polski Związek Inżynierów i Techników Budownictwa ustanowił w roku 1964 medal PZITB im. Stefana Bryły, który przyznaje się indywidualnie i raz do roku za  prace naukowo-badawcze i  naukowo-techniczne w dziedzinie budownictwa. Ta prestiżowa nagroda cieszy się wysokim uznaniem w środowisku budowlano-inżynierskim (ostatnim jej laureatem została w 2013 roku Renata Kotynia). W następnej dekadzie jedna z ulic warszawskiego Służewca otrzymała za patrona profesora Bryłę. Po latach Rada Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej nadała nazwę i odsłoniła w 1994 r. tablicę pamiątkową ku jego czci w Audytorium jego imienia na drugim piętrze Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej przy ul. Koszykowej. Ponadto imię Stefana Bryły otrzymał białostocki Zespół Szkół Budowlano-Geodezyjnych oraz warszawski Zespół Szkół nr 24. Zaś przed prawie dwudziestu laty (w 1995 r.) American Welding Society uhonorowało dorobek prof. Bryły nagrodą „Historic Welded Structure Award” – Amerykanów zauroczył spawany most na Słudwi.

Obecnie w wolnej Polsce Stefan Bryła powinien zostać odkryty na nowo, a młodemu pokoleniu przypomniana jego oszałamiająca osobowość, mogąca być wzorem postawy Polaka w czasach, wymagających inicjatywy, mądrości męstwa, twórczego zaangażowania oraz wytrwałości – nie zapominając przy tym o sumienności, prawości i patriotyzmie tego naukowca.

Hubert Kuberski

 


Stefan Bryła opublikował następujące książki: Podręcznik statyki budowli, Dla średnich szkół technicznych; Podręcznik budownictwa żelaznego; Przepisy dotyczące obliczeń statycznych w budownictwie lądowym; Most na rzece Słudwi pod Łowiczem: (1-szy most spawany elektrycznie w Europie); Rekonstrukcje budowli żelbetowych; Spawane konstrukcje rurowe; Przepisy projektowania i wykonywania stalowych konstrukcji spawalnych w budownictwie; Badanie jakości połączeń spawanych; Beton w budownictwie wiejskim; Drogi polskiego mostownictwa; Metody badania spoin; Beton i żelbet, Statyka budowli, Podręcznik inżynierski (cztery tomy).